Lập Báo Cáo Phát Thải Carbon - Các Bước Quan Trọng Doanh Nghiệp Cần Biết

Lập Báo cáo Phát thải Carbon (kiểm kê khí nhà kính) đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhiều doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu và logistics trong bối cảnh các quy định xanh được siết chặt.

Bài viết này nghiệp vụ logistics sẽ hướng dẫn các bước quan trọng để lập báo cáo phát thải carbon đúng chuẩn, giúp doanh nghiệp chủ động tuân thủ Nghị định 06 và các cơ chế như CBAM của EU.

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam dù đã nhận thức nghĩa vụ lập Báo cáo Phát thải Carbon theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP hoặc yêu cầu từ CBAM của EU, nhưng vẫn gặp bế tắc do dữ liệu phân tán, thiếu đầu mối phụ trách và không rõ điểm bắt đầu.

Nội dung bài viết:

1. Cơ Sở Pháp Lý Của Báo Cáo Phát Thải Carbon

1.1 Lập báo cáo phát thải carbon là gì?

– Lập báo cáo phát thải carbon là quá trình định lượng, giám sát và báo cáo tổng lượng khí nhà kính (GHG) phát sinh từ các hoạt động của doanh nghiệp trong một phạm vi và thời gian xác định.

– Quá trình này không chỉ dừng lại ở việc đo lường khí CO2 mà bao gồm quy đổi các loại khí nhà kính chính (CO2, CH4, N2O, HFCs, PFCs, SF6, NF3) về đơn vị chuẩn là Tấn CO2 tương đương (tCO2e) dựa trên tiềm năng nóng lên toàn cầu (GWP).

1.2. Cơ sở pháp lý và tiêu chuẩn áp dụng

– Doanh nghiệp cần căn cứ vào các văn bản và tiêu chuẩn sau để thực hiện:

+ Tại Việt Nam: Luật Bảo vệ Môi trường 2020; Nghị định 06/2022/NĐ-CP; Quyết định 01/2022/QĐ-TTg (Danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê).

+ Tiêu chuẩn quốc tế:

ISO 14064-1: Quy định kỹ thuật về thiết kế, phát triển, quản lý và báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp độ tổ chức.
GHG Protocol (Nghị định thư Khí nhà kính): Tiêu chuẩn tính toán và báo cáo phổ biến nhất thế giới dành cho doanh nghiệp.

>> Xem thêm: Báo Cáo Phát Thải Carbon Là Gì? Cách Lập Báo Cáo Chi Tiết

2. Phân Định Phạm Vi Phát Thải

Việc xác định đúng phạm vi là bước quan trọng nhất để đảm bảo tính chính xác của báo cáo. Theo GHG Protocol và hướng dẫn từ VertZero, phát thải được phân thành 3 phạm vi (Scopes):

Phạm vi 1 (Scope 1): Phát thải trực tiếp

– Bao gồm các nguồn phát thải nằm trong giới hạn quản lý và sở hữu của doanh nghiệp:

+ Phát thải cố định: Từ quá trình đốt nhiên liệu (than, dầu, khí đốt) trong lò hơi, lò nung, máy phát điện.

+ Phát thải di động: Từ quá trình đốt nhiên liệu của các phương tiện vận tải thuộc sở hữu của doanh nghiệp (xe tải, xe nâng, ô tô công ty).

+ Phát thải rò rỉ: Rò rỉ khí làm lạnh (HFCs) từ hệ thống điều hòa không khí, thiết bị làm mát; rò rỉ khí CO2 từ bình chữa cháy.

Lập Báo Cáo Phát Thải Carbon

Phạm vi 2 (Scope 2): Phát thải gián tiếp từ năng lượng

+ Bao gồm phát thải liên quan đến việc sản xuất năng lượng dạng: điện, hơi nước, nhiệt hoặc khí làm mát mà doanh nghiệp mua từ đơn vị khác để sử dụng.

+ Lưu ý: Đây là nguồn phát thải gián tiếp nhưng doanh nghiệp chịu trách nhiệm báo cáo do nhu cầu tiêu thụ năng lượng của mình.

Phạm vi 3 (Scope 3): Phát thải gián tiếp khác

+ Bao gồm tất cả các phát thải gián tiếp khác xảy ra trong chuỗi giá trị của doanh nghiệp, bao gồm cả khâu thượng nguồn (upstream) và hạ nguồn (downstream).

+ Hạng mục phổ biến: Mua sắm hàng hóa dịch vụ, vận chuyển và phân phối (bởi bên thứ 3), xử lý chất thải, đi lại của nhân viên, việc sử dụng sản phẩm bán ra.

>> Tham khảo: Khóa học CBAM – báo cáo phát thải carbon

3. Quy Trình 5 Bước Lập Báo Cáo Phát Thải Carbon

Tổng hợp phương pháp luận từ VNCarbon và Netzero2050, quy trình thực hiện chuẩn hóa bao gồm các bước sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu và phạm vi báo cáo (Setting Boundaries)

– Xác định Ranh giới tổ chức (Organizational Boundary): Doanh nghiệp lựa chọn cách tiếp cận theo Quyền kiểm soát (tài chính/hoạt động) hoặc theo Tỷ lệ vốn góp để xác định các cơ sở, chi nhánh cần đưa vào báo cáo.

– Xác định Ranh giới hoạt động (Operational Boundary): Xác định các loại khí nhà kính và các Scope sẽ báo cáo. (Hiện nay Nghị định 06 yêu cầu bắt buộc Scope 1 và 2; Scope 3 là khuyến khích nhưng bắt buộc đối với một số thị trường xuất khẩu như EU).

– Chọn Năm cơ sở : Năm đầu tiên thực hiện kiểm kê với dữ liệu tin cậy để làm mốc so sánh.

Bước 2: Thu thập Dữ liệu hoạt động (Activity Data Collection)

– Dữ liệu hoạt động là các định lượng vật lý về mức độ tiêu thụ năng lượng hoặc nguyên liệu. Đây là bước đòi hỏi sự chính xác cao từ hồ sơ kế toán và kỹ thuật.

– Dữ liệu yêu cầu:

+ Hóa đơn điện lực (kWh).

+ Hóa đơn mua nhiên liệu: Xăng, dầu DO, FO, khí LPG, than đá (Lít, kg, tấn).

+ Nhật trình vận hành xe, máy móc.

+ Số liệu nạp gas lạnh bổ sung cho hệ thống điều hòa (kg).

+ Khối lượng chất thải rắn, nước thải (đối với Scope 3).

Bước 3: Lựa chọn Hệ số phát thải (Emission Factors – EF)

– Để chuyển đổi dữ liệu hoạt động sang lượng khí thải, cần sử dụng công thức:

E = A x EF x GWP

– Trong đó:

E (Emissions): Lượng phát thải (tCO2e).
A (Activity Data): Dữ liệu hoạt động (ví dụ: 1000 lít dầu DO).
EF (Emission Factor): Hệ số phát thải (ví dụ: kg CO2/lít dầu).
GWP (Global Warming Potential): Tiềm năng nóng lên toàn cầu (để quy đổi các khí khác về CO2).

– Nguồn hệ số tham chiếu chuẩn:

+ Hệ số phát thải của lưới điện Việt Nam (do Cục Biến đổi khí hậu công bố hàng năm).

+ Hệ số phát thải nhiên liệu: Theo IPCC (Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu).

quy trình lập báo cáo phát thải carbon

Bước 4: Tính toán và Lập báo cáo (Calculation & Reporting)

– Thực hiện tính toán tổng lượng phát thải cho từng Scope và từng loại khí.

– Xây dựng báo cáo theo mẫu quy định (Mẫu số 06 Phụ lục II Nghị định 06/2022/NĐ-CP đối với doanh nghiệp nộp cơ quan quản lý).

– Nội dung báo cáo cần thể hiện: Phương pháp tính toán, nguồn dữ liệu, các giả định (nếu có), và tổng lượng phát thải quy đổi.

Bước 5: Thẩm tra và Công bố (Verification & Disclosure)

– Để đảm bảo tính khách quan và tuân thủ quốc tế, báo cáo cần được thẩm tra bởi tổ chức bên thứ ba có năng lực (được công nhận theo ISO 14065).

– Quá trình thẩm tra sẽ đánh giá tính đầy đủ, chính xác và minh bạch của dữ liệu.

– Sau khi đạt yêu cầu, doanh nghiệp nhận Tuyên bố thẩm tra (Verification Statement) để sử dụng cho mục đích công bố thông tin, nộp báo cáo CBAM hoặc tham gia thị trường tín chỉ carbon.

4. Giải Pháp Quản Trị Dữ Liệu Và Chuyển Đổi Số Trong Lập Báo Các Phát Thải Carbon

Theo phân tích từ TPI Software, việc quản lý dữ liệu thủ công bằng bảng tính (Excel) thường gặp rủi ro về sai sót số học và khó khăn trong việc cập nhật hệ số phát thải mới. Doanh nghiệp nên cân nhắc các giải pháp kỹ thuật sau:

4.1. Chuẩn hóa dữ liệu đầu vào

Thiết lập quy trình thu thập dữ liệu định kỳ (hàng tháng/quý) thay vì cuối năm. Tích hợp dữ liệu từ hệ thống ERP hoặc phần mềm quản lý năng lượng để đảm bảo tính liên tục và truy xuất nguồn gốc.

4.2. Sử dụng phần mềm chuyên dụng (Carbon Accounting Software)

– Ứng dụng các nền tảng phần mềm giúp:

+ Tự động cập nhật hệ số phát thải mới nhất từ IPCC, ISO.

+ Phân tích dữ liệu theo thời gian thực để phát hiện các điểm bất thường trong tiêu thụ năng lượng.

+ Hỗ trợ xuất báo cáo theo nhiều định dạng tiêu chuẩn (GRI, CDP, CBAM).

5. Ý Nghĩa Của Việc Lập Báo Cáo Đối Với Doanh Nghiệp

– Việc lập báo cáo phát thải carbon không chỉ là hoạt động tuân thủ pháp lý mà còn mang lại các giá trị định lượng cụ thể:

– Tuân thủ pháp luật: Tránh các rủi ro phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.

– Đáp ứng yêu cầu thị trường: Cung cấp dữ liệu bắt buộc cho đối tác nhập khẩu tại EU (cơ chế CBAM) và Mỹ (dự luật CCA), duy trì năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

– Tối ưu hóa vận hành: Thông qua kiểm kê, doanh nghiệp xác định được các công đoạn tiêu hao năng lượng lớn, từ đó có cơ sở kỹ thuật để xây dựng giải pháp tiết kiệm năng lượng và giảm chi phí sản xuất.

– Lập báo cáo phát thải carbon là một quy trình kỹ thuật đòi hỏi sự chính xác, minh bạch và tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn quốc tế. Doanh nghiệp cần tiếp cận vấn đề này một cách hệ thống, từ việc đào tạo nhân sự, thiết lập quy trình thu thập dữ liệu đến việc ứng dụng công nghệ trong tính toán và báo cáo.

Việc thực hiện bài bản quy trình này là bước đầu tiên và quan trọng nhất để doanh nghiệp xây dựng lộ trình giảm phát thải, hướng tới mục tiêu Net Zero và phát triển bền vững.

Hy vọng bài viết trên đây của Nghiệp vụ logistics sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về Lập báo cáo phát thải Carbon và các bước quan trọng doanh nghiệp cần biết để thực hiện.